บทที่ 4

การปกครองระบอบประชาธิปไตยมีอยู่สี่ประเภท ประเภทที่ดีที่สุดคือระบอบที่ประกอบขึ้นจากกลุ่มคนลำดับแรกดังที่ได้กล่าวไปแล้ว และระบอบนี้ยังเป็นระบอบที่เก่าแก่ที่สุดด้วย ข้าพเจ้าเรียกกลุ่มคนลำดับแรกว่ากลุ่มคนที่ทุกคนย่อมจัดไว้ในตำแหน่งนั้นหากต้องแบ่งแยกประชาชน เพราะส่วนที่ดีที่สุดของคนเหล่านี้คือเหล่ากสิกร ดังนั้น เราจึงเห็นได้ว่าประชาธิปไตยอาจถูกสร้างขึ้นได้ในที่ซึ่งคนส่วนใหญ่ดำรงชีพด้วยการเพาะปลูกหรือการเลี้ยงสัตว์ เพราะเมื่อทรัพย์สินของพวกเขามีน้อย พวกเขาจึงไม่สามารถปลีกตัวมาประชุมสาธารณะได้ตลอดเวลา

แต่จะต้องประกอบสัมมาอาชีพของตนอย่างต่อเนื่อง มิเช่นนั้นจะไม่มีปัจเดินชีวิต และพวกเขาจะไม่ปรารถนาในสิ่งที่ผู้อื่นมี แต่จะพึงพอใจในการทำกิจการของตนมากกว่าการเข้าไปก้าวก่ายกิจการบ้านเมืองหรือรับตำแหน่งบริหารซึ่งมิได้ให้ผลกำไรมากมายนัก ด้วยว่ามนุษย์ส่วนใหญ่นั้นปรารถนาความมั่งคั่งมากกว่าเกียรติยศ (ข้อพิสูจน์ในเรื่องนี้คือ การที่พวกเขายอมสยบต่อระบอบทรราชในสมัยโบราณ และในปัจจุบันก็ยอมสยบต่อระบอบคณาธิปไตย หากไม่มีใครมาขัดขวางการประกอบอาชีพตามปกติ หรือพรากทรัพย์สินไปจากพวกเขา เพราะบางคนในหมู่พวกเขาพลันร่ำรวยขึ้น ในขณะที่บางคนหลุดพ้นจากความยากจน) ยิ่งกว่านั้น การที่พวกเขามีสิทธิในการเลือกตั้งและสามารถเรียกให้ผู้บริหารต้องรับผิดชอบต่อการกระทำเมื่อพ้นจากตำแหน่ง ย่อมเพียงพอที่จะตอบสนองความปรารถนาในเกียรติยศ หากว่าจะมีผู้ใดในหมู่พวกเขาที่มีความทะยานอยากเช่นนั้น เพราะในบางรัฐ แม้สามัญชนจะไม่มีสิทธิเลือกผู้บริหาร

แต่สิทธินั้นก็ถูกมอบให้แก่กลุ่มคนที่ได้รับเลือกมาเพื่อเป็นตัวแทนของพวกเขา และการที่ประชาชนโดยทั่วไปมีอำนาจในการพิจารณาตัดสินใจก็นับว่าเพียงพอแล้ว และสิ่งนี้ควรถูกถือว่าเป็นรูปแบบหนึ่งของประชาธิปไตย ดังเช่นที่เคยเป็นมาในเมืองแมนทิเนีย ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นเรื่องเหมาะสมที่ระบอบประชาธิปไตยที่เรากำลังกล่าวถึงนี้ ควรมีอำนาจ (และโดยปกติก็มีอำนาจนั้น) ในการตำหนิผู้บริหารเมื่อพ้นจากตำแหน่ง และมีอำนาจในการตัดสินคดีความทั้งปวง แต่สำหรับผู้บริหารระดับสูงนั้น ควรได้รับเลือกตามเกณฑ์ทรัพย์สินที่กำหนดไว้ ซึ่งควรแปรผันตามลำดับชั้นของตำแหน่ง หรือมิเช่นนั้นก็ไม่ต้องใช้เกณฑ์ทรัพย์สิน

แต่ให้เลือกตามความสามารถที่เหมาะสมกับตำแหน่งนั้นๆ รัฐที่จัดตั้งขึ้นเช่นนี้ย่อมเป็นรัฐที่จัดตั้งมาอย่างดี เพราะตำแหน่งบริหารจะถูกเติมเต็มด้วยผู้ที่เหมาะสมที่สุดเสมอโดยการเห็นชอบของประชาชน ผู้ซึ่งจะไม่ริษยาผู้ที่เหนือกว่าตน และคนเหล่านี้รวมถึงเหล่าขุนนางควรพึงพอใจกับบทบาทนี้ในการบริหาร เพราะพวกเขาจะไม่ยอมถูกปกครองโดยผู้ที่ด้อยกว่า ทั้งยังจะระมัดระวังในการใช้อำนาจอย่างพอประมาณ เนื่องจากมีผู้อื่นที่ได้รับมอบอำนาจเต็มในการตรวจสอบการกระทำของพวกเขา เพราะการทำให้ผู้บริหารต้องพึ่งพาผู้อื่นและไม่ได้รับอนุญาตให้ทำตามใจชอบนั้นเป็นประโยชน์อย่างยิ่งต่อรัฐ ด้วยว่าหากมีเสรีภาพเช่นนั้น ย่อมไม่มีสิ่งใดมายับยั้งกิเลสอันชั่วร้ายที่มีอยู่ในตัวมนุษย์ทุกคน

ดังนั้น จึงเป็นเรื่องจำเป็นและเป็นประโยชน์สูงสุดต่อรัฐที่ตำแหน่งต่างๆ ควรถูกเติมเต็มโดยบุคคลสำคัญในรัฐ ผู้ซึ่งมีชื่อเสียงบริสุทธิ์ผุดผ่อง และประชาชนไม่ถูกกดขี่ บัดนี้จึงเป็นที่ประจักษ์แล้วว่านี่คือรูปแบบของประชาธิปไตยที่ดีที่สุดและด้วยเหตุผลใด เพราะประชาชนเป็นผู้ที่มีคุณลักษณะและมีอำนาจในระดับที่ควรจะมี การจะสถาปนาระบอบประชาธิปไตยของเหล่ากสิกรนั้น กฎหมายบางข้อที่เคยใช้ในหลายรัฐสมัยโบราณย่อมมีประโยชน์ในระดับสากล เช่น การไม่อนุญาตให้ผู้ใดครอบครองที่ดินเกินกว่าจำนวนที่กำหนด หรือครอบครองในระยะที่ใกล้กับตัวเมืองเกินไป นอกจากนี้ ในบางรัฐสมัยก่อน

การขายที่ดินผืนเดิมนั้นเป็นเรื่องที่ไม่อนุญาตให้ผู้ใดกระทำ อีกทั้งยังมีการกล่าวถึงกฎหมายของออกซิลัส ซึ่งห้ามมิให้ผู้ใดเพิ่มพูนทรัพย์มรดกของตนด้วยการให้กู้ยืมเงินเพื่อเอาดอกเบี้ย เราควรดำเนินตามกฎหมายของชาวอะฟูเทียนด้วยเช่นกัน เนื่องจากเป็นประโยชน์ในการชี้แนะเราในประเด็นเฉพาะที่เรากำลังกล่าวถึงนี้ ด้วยเหตุที่พวกเขามีที่ดินน้อยนิดในขณะที่มีประชากรจำนวนมาก และในขณะเดียวกันทุกคนต่างก็เป็นกสิกร พวกเขาจึงมิได้นำที่ดินทั้งหมดเข้าสู่การสำรวจสำมะโนประชากร

แต่กลับแบ่งสรรที่ดินในลักษณะที่ทำให้คนยากจนมีอำนาจมากกว่าคนรวยตามผลของการสำรวจนั้น ลำดับถัดจากกลุ่มกสิกรคือกลุ่มคนเลี้ยงแกะและคนเลี้ยงสัตว์ เพราะคนเหล่านี้มีหลายสิ่งหลายอย่างที่คล้ายคลึงกับกสิกร และด้วยวิถีชีวิตของพวกเขา จึงมีความเหมาะสมอย่างยิ่งในการเป็นทหารที่ดี มีร่างกายกำยำ และสามารถทนทานต่อการอยู่กลางแจ้งได้ตลอดทั้งคืน ประชากรส่วนใหญ่ที่ประกอบกันเป็นระบอบประชาธิปไตยแบบอื่นนั้นเลวร้ายกว่าคนเหล่านี้มาก เพราะชีวิตของพวกเขานั้นน่าเวทนา และมิได้มีความเกี่ยวข้องกับคุณธรรมใดๆ ในสิ่งที่พวกเขาทำ คนเหล่านี้คือเหล่าช่างฝีมือ พ่อค้าแลกเปลี่ยน และคนรับจ้าง ซึ่งเนื่องจากคนเหล่านี้มักจะไปรวมตัวกันที่ตลาดและป้อมปราการ พวกเขาจึงสามารถเข้าร่วมการประชุมสาธารณะได้โดยง่าย ในขณะที่เหล่ากสิกรซึ่งกระจัดกระจายอยู่ตามชนบทไม่สามารถมารวมตัวกันได้ง่ายนัก และมิได้มีความปรารถนาที่จะทำเช่นนั้นเท่ากับคนกลุ่มหลัง

เมื่อประเทศใดมีชัยภูมิที่ที่ดินส่วนใหญ่อยู่ห่างไกลจากตัวเมือง การสถาปนาระบอบประชาธิปไตยที่ดีหรือรัฐเสรีสำหรับประชาชนทั่วไปย่อมทำได้ง่าย เพราะประชาชนจะถูกบังคับให้ต้องอาศัยอยู่ในชนบท ดังนั้น ในระบอบประชาธิปไตยเช่นนี้ แม้จะมีกลุ่มพ่อค้าแลกเปลี่ยนรวมตัวกันอยู่ใกล้ๆ ก็ตาม จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องไม่อนุญาตให้มีการประชุมตามกฎหมายโดยปราศจากชาวชนบทเข้าร่วมด้วย เราได้แสดงให้เห็นแล้วว่าระบอบประชาธิปไตยแบบแรกและแบบที่ดีที่สุดควรสถาปนาขึ้นอย่างไร และสำหรับแบบอื่นๆ ก็จะเห็นได้ชัดเจนเช่นเดียวกัน เพราะเราควรใช้สิ่งเหล่านี้เป็นแนวทาง และแยกผู้ที่ต่ำต้อยที่สุดในหมู่ประชาชนออกจากคนส่วนที่เหลือเสมอ

ทว่าระบอบสุดท้ายซึ่งเลวร้ายที่สุด ซึ่งมอบส่วนแบ่งในการบริหารทุกส่วนให้แก่พลเมืองทุกคนโดยไม่มีการแบ่งแยกนั้น เป็นสิ่งที่พลเมืองน้อยคนนักจะทนรับได้ และมิใช่เรื่องง่ายที่จะรักษาไว้ได้เป็นเวลานาน เว้นแต่จะได้รับการสนับสนุนอย่างดีจากกฎหมายและจารีตประเพณี เราได้สังเกตเห็นเกือบทุกสาเหตุที่สามารถทำลายรัฐนี้หรือรัฐอื่นใดได้แล้ว บรรดาผู้ที่ก้าวขึ้นมาเป็นผู้นำในระบอบประชาธิปไตยเช่นนี้ได้พยายามที่จะค้ำจุนมัน และทำให้ประชาชนมีอำนาจโดยการรวบรวมผู้คนให้ได้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ และมอบอิสรภาพให้แก่พวกเขา ไม่เพียงแต่ผู้ที่เกิดมาเป็นอิสระโดยชอบด้วยกฎหมายและโดยธรรมชาติเท่านั้น

แต่รวมถึงผู้ที่มีบิดาหรือมารดาคนใดคนหนึ่งเป็นพลเมืองด้วย ซึ่งวิธีการนี้เหมาะสมกับรัฐประเภทนี้มากกว่าวิธีอื่น และนี่คือสิ่งที่บรรดานักปลุกระดมมักจะกระทำกัน

อย่างไรก็ตาม พวกเขาควรระมัดระวังและกระทำเช่นนี้เพียงตราบเท่าที่สามัญชนยังมีอำนาจเหนือกว่าเหล่าขุนนางและผู้มีฐานะปานกลาง แล้วจึงหยุดเสีย เพราะหากพวกเขายังคงรุกคืบต่อไป พวกเขาจะทำให้รัฐเกิดความวุ่นวาย และเหล่าขุนนางจะไม่อดทนต่ออำนาจของสามัญชน และจะเต็มไปด้วยความโกรธแค้น ซึ่งเป็นสาเหตุของการก่อจลาจลที่ไซรีน เพราะความชั่วร้ายเพียงเล็กน้อยย่อมถูกมองข้าม แต่เมื่อมันกลายเป็นความชั่วร้ายที่ยิ่งใหญ่ มันย่อมปรากฏแก่สายตา ยิ่งไปกว่านั้น ในรัฐเช่นนี้ การกระทำตามแบบอย่างที่คลิสธีนีสได้ทำไว้ที่เอเธนส์เมื่อครั้งที่เขาปรารถนาจะเพิ่มอำนาจให้แก่ประชาชน และตามแบบอย่างของผู้ที่สถาปนาระบอบประชาธิปไตยในไซรีนนั้นเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง นั่นคือการจัดตั้งเผ่าและสมาคมจำนวนมาก และการทำให้พิธีกรรมทางศาสนาของปัจเจกบุคคลกลายเป็นเรื่องของส่วนรวม

มีเพียงไม่กี่คน และคนเหล่านั้นก็เป็นสามัญชน และพึงจัดหาวิธีการทุกประการเพื่อผสานและหลอมรวมประชาชนเข้าด้วยกันให้มากที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ และจงทำลายขนบธรรมเนียมเดิมทั้งปวงให้สิ้นไป ยิ่งไปกว่านั้น สิ่งใดก็ตามที่ปฏิบัติกันในระบอบทรราชดูจะเหมาะสมกับระบอบประชาธิปไตยประเภทนี้ เช่น การปล่อยปละละเลยให้ทาส สตรี และเด็กๆ ได้ทำตามอำเภอใจ เพราะในรัฐเช่นนี้ สิ่งดังกล่าวถือเป็นประโยชน์ในระดับหนึ่ง และรวมถึงการเพิกเฉยให้ทุกคนใช้ชีวิตตามที่ตนปรารถนา ด้วยเหตุว่าผู้คนจำนวนมากจะสนับสนุนรัฐบาลเช่นนี้ เพราะสำหรับคนส่วนใหญ่แล้ว การได้ใช้ชีวิตโดยปราศจากการควบคุมนั้นน่าพึงใจกว่าการใช้ชีวิตตามที่ความรอบคอบควรจะชี้นำ