บทที่ 3.XXXVII.

พันทากรูเอลโน้มน้าวให้ปานูร์จขอคำปรึกษาจากคนเขลาได้อย่างไร

เมื่อพันทากรูเอลปลีกตัวออกมา เขามองผ่านหน้าต่างบานเล็กที่ลาดเอียงในระเบียงทางเดินแห่งหนึ่ง และเห็นปานูร์จอยู่ในโถงทางเดินที่อยู่ไม่ไกลจากที่นั่น เขากำลังเดินอยู่เพียงลำพังด้วยท่าทาง กิริยา และการแต่งกายราวกับคนโง่ที่เลอะเลือน ทั้งพูดพล่าม โบกมือ และสั่นมือไปมา เดินโซเซ โยกเยก และพยักหน้า เหมือนวัวที่กำลังร้องเรียกลูก เมื่อเรียกเขาให้เข้ามาใกล้แล้ว จึงกล่าวกับเขาดังนี้ เจ้าในตอนนี้ ข้าคิดว่าไม่ต่างอะไรกับหนูที่ติดอยู่ในกับดัก ซึ่งยิ่งมันพยายามดิ้นรนเพื่อจะหลุดพ้นจากบ่วงที่จับมันไว้ โดยพยายามสลัดเท้าให้พ้นจากยางเหนียวที่ติดอยู่ เท้าของมันก็ยิ่งเปรอะเปื้อนและถูกยึดไว้แน่นขึ้นเท่านั้น เจ้าก็เป็นเช่นนั้นแหละ เพราะยิ่งเจ้าตรากตรำ บากบั่น และฝืนใจที่จะปลดเปลื้องความคิดของเจ้าออกจากความสับสนที่พันตูและพันธนาการของบ่วงแห่งความทุกข์ระทมและความงุนงงอันน่าเศร้าสลด การจะช่วยเจ้าให้หลุดพ้นก็ยิ่งยากลำบากขึ้น และเจ้าก็ยิ่งถูกผูกมัดไว้แน่นกว่าเดิม ข้าไม่รู้จักวิธีแก้ไขความลำบากนี้เลย นอกจากวิธีเดียวเท่านั้น

จงระวังเถิด ข้าพเจ้ามักได้ยินคำพังเพยพื้นบ้านกล่าวไว้ว่า ผู้รู้ย่อมได้รับคำชี้แนะจากคนเขลาได้ ในเมื่อคำตอบและการโต้ตอบของเหล่าผู้ทรงภูมิและผู้มีวิจารณญาณมิอาจทำให้ท่านพึงพอใจได้เลยแม้แต่น้อย จงลองรับคำแนะนำจากคนเขลาดูเถิด และบางทีการทำเช่นนั้นอาจทำให้ท่านได้รับคำปรึกษาที่สอดคล้องกับความปรารถนาและความพึงพอใจในใจของท่านเอง ท่านย่อมทราบดีว่าด้วยคำแนะนำ คำปรึกษา และคำพยากรณ์ของคนเขลานั้น กษัตริย์ เจ้าผู้ครองนคร รัฐ และสาธารณรัฐจำนวนมากได้รับการรักษาไว้ ชัยชนะในสมรภูมิหลายครั้งถูกคว้ามาได้ และข้อสงสัยอันซับซ้อนยุ่งเหยิงที่สุดหลากหลายประการได้รับการคลี่คลาย ข้าพเจ้ามิได้ขาดความเชื่อมั่นในความจำของท่านจนเห็นว่าจำเป็นต้องรื้อฟื้นด้วยการยกตัวอย่าง และมิได้ด้อยค่าวิจารณญาณของท่านจนคิดว่าท่านจะไม่ยอมรับเหตุผลในบทสนทนาที่กำลังจะตามมานี้ เช่นเดียวกับผู้ที่เอาใจใส่เป็นพิเศษในการจัดการกิจการส่วนตัว งานบ้าน และเรื่องวุ่นวายทั้งปวงที่จำกัดอยู่เพียงในขอบเขตอันเคร่งครัดของครอบครัวเดียว ผู้ซึ่งตื่นตัว ระแวดระวัง และกระตือรือร้นในการบริหารเศรษฐกิจภายในบ้านของตน ผู้ซึ่งมีจิตวิญญาณมัธยัสถ์ไม่เคยออกนอกบ้าน ผู้ไม่ปล่อยให้โอกาสหลุดลอยในการแสวงหาความมั่งคั่งเพิ่มพูน

และสร้างกองสมบัติใหม่ทับถมบนความร่ำรวยเดิม และผู้ที่รู้วิธีป้องกันความลำบากยากจนได้อย่างระมัดระวัง ผู้นั้นถูกเรียกว่าเป็นผู้ฉลาดในทางโลก แม้ว่าในการตัดสินขั้นที่สองของเหล่าสติปัญญาเบื้องบน เขาอาจถูกถือว่าเป็นคนเขลาก็ตาม ในทางตรงกันข้าม ผู้ที่ละทิ้งความกังวลทั้งปวงที่เอื้อต่อร่างกายหรือโชคลาภของตน และประหนึ่งว่าได้ปลีกตัวออกจากตนเอง ขจัดความผูกพันทางโลกออกจากประสาทสัมผัสทั้งปวง และชำระจินตนาการให้พ้นจากการศึกษาอันจดจ่อที่สถิตอยู่ในจิตใจของผู้ที่มุ่งหวังความเจริญ ผู้นั้นย่อมเป็นผู้ที่ในสายตาของเหล่าจิตวิญญาณสวรรค์ทั้งปวงไม่เพียงแต่จะเป็นผู้ทรงภูมิ

แต่ยังสามารถพยากรณ์เหตุการณ์ในอนาคตได้ด้วยแรงบันดาลใจจากทิพย์ ทุกสิ่งที่ละเลยต่อสิ่งของใต้ดวงจันทร์ย่อมถูกตราหน้าว่าเป็นความเขลาตามความเข้าใจทั่วไป ในลักษณะนี้เอง ฟอนัส ผู้พยากรณ์ผู้ยิ่งใหญ่ บุตรของพิกัส กษัตริย์แห่งชาวลาติน จึงถูกฝูงชนผู้โง่เขลาเรียกขานว่า ฟาทูอุส เราเห็นสิ่งนี้เกิดขึ้นทุกวันในหมู่เหล่านักแสดงตลก ซึ่งในการแบ่งบทบาทตัวละครนั้น มักมอบบทคนเขลาให้แก่ผู้ที่ฉลาดที่สุดในคณะ เพื่อเป็นการยอมรับในแนวทางนี้ เหล่านักคณิตศาสตร์จึงยอมให้เจ้าผู้ครองนครและคนโง่มีดวงชะตาเดียวกันได้ ซึ่งมีตัวอย่างที่ชัดเจนยิ่งในดวงกำเนิดของอีเนียสและโครอีบัส โดยที่คนหลังนี้ ยูโฟเรียนกล่าวว่าเป็นคนเขลา ทว่ากลับมีมุมดาวและอิทธิพลแห่งดวงดาวในวันเกิดเช่นเดียวกับคนแรก

ข้าพเจ้าคิดว่าคงไม่นอกเรื่องไปไกลนัก หากจะเล่าให้ท่านฟังถึงสิ่งที่จอห์น แอนดรูว์ กล่าวไว้เมื่อมีการส่งพระราชโองการจากพระสันตะปาปา ซึ่งส่งถึงนายกเทศมนตรีและพลเมืองของโรเชลล์ และหลังจากนั้นโดยปานอร์เม ในกฎเกณฑ์ของพระสันตะปาปาฉบับเดียวกัน บาร์บาเทียสในแพนเดกต์ และเมื่อเร็วๆ นี้โดยเจสันในสภาของเขา เกี่ยวกับเซนีย์ จอห์น คนเขลาผู้โด่งดังแห่งปารีส และทวดของไกเยต์ เรื่องราวมีอยู่ว่า

ณ กรุงปารีส ในย่านร้านขายเนื้อย่างแห่งเปอตี ชาสเตอเลต์ เบื้องหน้าร้านของพ่อค้าเนื้อย่างรายหนึ่งในตรอกนั้น มีคนแบกของหิวโหยผู้หนึ่งกำลังกินขนมปังของตน โดยเขาได้นำขนมปังนั้นไปอังไว้เหนือควันและไอน้ำของห่านตัวอ้วนที่ถูกเสียบไม้หมุนอยู่บนกองไฟแรงเป็นระยะๆ และพบว่าขนมปังที่อาบด้วยไอควันนั้นมีรสโอชา ซึ่งพ่อครัวผู้สังเกตเห็นเหตุการณ์มิได้ใส่ใจสิ่งใด จนกระทั่งชายผู้นั้นกินขนมปังราคาหนึ่งเพนนีจนหมดสิ้น โดยไม่มีชิ้นใดเลยที่มิได้ผ่านการรมควัน และกำลังจะปลีกตัวจากไป

ทว่า ขอประทานโทษเถิด ในขณะที่เจ้าหมอนั่นคิดว่าจะจากไปได้โดยไม่ต้องเสียอะไรเลย พ่อครัวใหญ่กลับคว้าคอเสื้อของเขาไว้ แล้วเรียกร้องให้จ่ายค่าควันจากเนื้อย่างของตน คนแบกของตอบว่าตนมิได้ทำให้เกิดความสูญเสียใดๆ เลย สิ่งที่เขาทำมิได้ทำให้เนื้อลดน้อยถอยลง เขาไม่ได้หยิบฉวยสิ่งใดไปจากพ่อครัว ดังนั้นจึงมิได้เป็นหนี้สิ่งใด พ่วงด้วยเรื่องควันที่ว่านั้น ต่อให้เขาไม่อยู่ที่นั่น ควันย่อมระเหยหายไปอยู่ดี อีกทั้งก่อนหน้านี้ไม่เคยมีใครเห็นหรือได้ยินว่ามีการขายควันเนื้อย่างตามท้องถนนในปารีส พ่อครัวจึงตอบโต้ว่า ตนไม่มีพันธะหรือข้อผูกมัดใดที่ต้องเลี้ยงดูคนแบกของที่ไม่เคยเห็นหน้าค่าตาให้ได้อิ่มท้องด้วยควันเนื้อย่างของตนฟรีๆ และสาบานว่าหากชายผู้นั้นไม่ยอมจ่ายเงินชดเชยค่าอาหารที่ได้รับไปในทันที ตนจะกระชากไม้เท้าคดเคี้ยวออกจากหลังของเขา ซึ่งแทนที่จะใช้แบกของหนักหลังจากนี้ มันจะถูกนำไปใช้เป็นฟืนในเตาไฟในครัวแทน ในขณะที่พ่อครัวกำลังจะลงมือทำเช่นนั้น โดยคว้าซี่ล่างของไม้เท้าไว้ในมือ คนแบกของผู้กำยำก็หลุดจากการเกาะกุม ชักกระบองปุ่มป่ำออกมา และยืนหยัดป้องกันตนเอง การโต้เถียงทวีความรุนแรงด้วยถ้อยคำ

ซึ่งดึงดูดเหล่าชาวปารีสผู้โง่เขลาที่ยืนอ้าปากค้างให้วิ่งกรูมาจากทุกสารทิศเพื่อดูว่าบทสรุปของการทะเลาะเบาะแว้งอันวุ่นวายนี้จะเป็นอย่างไร ในระหว่างการโต้แย้งนี้เอง เซนญี จอห์น ผู้เป็นตัวตลกและพลเมืองปารีส บังเอิญผ่านมาพอดี ซึ่งเป็นเรื่องประจวบเหมาะยิ่งนัก เมื่อพ่อครัวเห็นเข้าจึงกล่าวกับคนแบกของว่า เจ้าจะยอมส่งเรื่องและมอบการตัดสินข้อพิพาทระหว่างเราให้แก่ท่านเซนญี จอห์น ผู้สูงส่งหรือไม่? ยอมสิ ให้ตายด้วยเลือดห่านเลย ข้าตกลง คนแบกของตอบ เซนญี จอห์น ผู้เป็นตัวตลก เมื่อเห็นว่าพ่อครัวและคนแบกของได้ตกลงยอมรับการตัดสินข้อขัดแย้งและการโต้เถียงให้อยู่ในดุลยพินิจและการชี้ขาดของตน หลังจากที่เหตุผลของทั้งสองฝ่ายซึ่งเป็นรากฐานของความเกรี้ยวกราดในการทะเลาะวิวาทได้ถูกเปิดเผยและแสดงออกมาจนหมดสิ้นแล้ว เขาจึงสั่งให้คนแบกของหยิบเงินออกมาจากกระเป๋าคาดเอวหากว่ามี ซึ่งคนแบกของก็รีบทำตามในทันทีด้วยความเคารพต่ออำนาจของผู้ตัดสินผู้ชาญฉลาด โดยวางเหรียญฟิลิปเงินหนึ่งในสิบส่วนลงบนมือของเขา เซนญี จอห์น รับเหรียญฟิลิปเล็กๆ นั้นมา แล้ววางไว้บนไหล่ซ้ายเพื่อลองสัมผัสดูว่ามีน้ำหนักเพียงพอหรือไม่

จากนั้นจึงวางลงบนฝ่ามือแล้วทำให้มันส่งเสียงดังกริ๊งเพื่อฟังด้วยหูว่าโลหะที่ใช้หลอมนั้นเป็นโลหะผสมที่ดีหรือไม่ หลังจากนั้นเขาก็นำมันมาจ่อที่ลูกตาซ้ายเพื่อตรวจดูด้วยสายตาว่ามีการประทับตราและเครื่องหมายที่ถูกต้องหรือไม่ เมื่อกระทำทั้งหมดนี้เสร็จสิ้น ท่ามกลางความเงียบสงัดของเหล่าผู้โง่เขลาที่ยืนมุงดูการแสดงนี้อยู่ ทุกคนต่างจ้องมองไปยัง

ความหวังอันยิ่งใหญ่ของพ่อครัวและความสิ้นหวังในชัยชนะของคนแบกหามในคดีที่กำลังวุ่นวายนั้น ในที่สุดเขาก็สั่งให้คนแบกหามเคาะเงินนั้นลงบนแผงร้านของพ่อครัวหลายๆ ครั้ง จากนั้นด้วยท่วงท่าอันสง่างามดุจประธาน โดยถือไม้เท้าของตัวตลกไว้ในมือราวกับคทา สวมฮู้ดหนังมาร์เทนคลุมศีรษะ ซึ่งแต่ละด้านมีรูปลักษณ์คล้ายใบหน้าลิงที่ตกแต่งด้วยหูกระดาษแปะ และรอบคอมีแผงคอระบายที่ยกสูง ยับย่น และเป็นร่องด้วยไม้ปลายแหลมที่มีรูปทรงและลักษณะคล้ายท่อออร์แกนขนาดเล็ก เขาเริ่มด้วยการไอสองสามครั้งสุดแรงปอด แล้วจึงประกาศคำตัดสินดังต่อไปนี้ด้วยเสียงอันดัง: ศาลขอประกาศว่า คนแบกหามผู้ซึ่งกินขนมปังท่ามกลางควันย่าง ได้ชำระเงินให้แก่พ่อครัวอย่างสุภาพด้วยเสียงของเงินนั้นแล้ว และศาลดังกล่าวขอสั่งให้ทุกคนกลับไปยังบ้านของตน และดูแลกิจการงานของตน โดยไม่มีค่าใช้จ่ายและค่าธรรมเนียมใดๆ และเพื่อเป็นข้อยุติ คำตัดสิน คำชี้ขาด และการตัดสินของตัวตลกชาวปารีสผู้นี้ ดูจะยุติธรรมและน่าเลื่อมใสยิ่งนักในสายตาของเหล่าดุษฎีบัณฑิตที่กล่าวมา จนพวกเขาสงสัยเหลือเกินว่า ต่อให้เรื่องนี้ถูกนำเข้าสู่ศาลยุติธรรมในสถานที่ดังกล่าว หรือให้ผู้พิพากษาแห่งโรตาในกรุงโรมเป็นผู้ตัดสิน หรือแม้แต่เหล่าอารีโอพากไทส์เป็นผู้ชี้ขาด

ไม่ว่าจะเป็นฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งหรือทั้งหมดรวมกัน ผลการตัดสินและคำชี้ขาดทางกฎหมายก็คงจะเป็นเช่นนี้ ดังนั้น จงรับคำแนะนำเถิด หากท่านยินดีจะรับคำปรึกษาจากคนเขลา