บทที่ 2.VIII.

ว่าด้วยเรื่องที่แพนทากรูเอลขณะพำนักอยู่ ณ กรุงปารีส ได้รับจดหมายจากกากันทัวบิดาของตน และเนื้อความในจดหมายนั้น

แพนทากรูเอลตั้งใจศึกษาเล่าเรียนอย่างหนักดังที่ท่านพอจะจินตนาการได้ และเขาก็มีความก้าวหน้าตามนั้น ด้วยเขามีความเข้าใจอันเลิศเลอและสติปัญญาที่โดดเด่น พร้อมด้วยความสามารถในการจดจำซึ่งกว้างขวางเทียบเท่ากับขนาดของถังน้ำมันหรือถังมะกอกสิบสองใบ และในขณะที่เขาพำนักอยู่ที่นั่นวันหนึ่ง เขาได้รับจดหมายจากบิดาซึ่งมีใจความดังต่อไปนี้

ลูกรักยิ่งของพ่อ—ในบรรดาของขวัญ พระคุณ และสิทธิพิเศษที่พระผู้สร้างผู้ทรงสรรพานุภาพได้ประทานและประดับไว้ในธรรมชาติของมนุษย์ตั้งแต่ปฐมกาลนั้น สิ่งที่พ่อเห็นว่าพิเศษและเลิศเลอที่สุดคือการที่เราสามารถบรรลุถึงความเป็นอมตะในรูปแบบหนึ่งได้แม้จะอยู่ในสภาวะที่ต้องตาย และในระหว่างเส้นทางของชีวิตที่ชั่วคราวนี้ เราสามารถทำให้ชื่อและเชื้อสายของเราคงอยู่ตลอดกาล ซึ่งกระทำได้โดยการมีทายาทที่เกิดจากเราภายใต้พันธะแห่งการสมรสที่ถูกต้องตามกฎหมาย ด้วยเหตุนี้ สิ่งที่ถูกพรากไปจากเราด้วยบาปของบรรพบุรุษคู่แรกจึงได้รับการฟื้นคืนมาในระดับหนึ่ง ซึ่งครั้งหนึ่งเคยมีคำกล่าวแก่พวกเขาว่า เนื่องจากมิได้ปฏิบัติตามบัญชาของพระเจ้าผู้สร้าง พวกเขาจะต้องตาย และด้วยความตายนั้น ร่างกายและโครงสร้างอันสง่างามที่มนุษย์ถูกสร้างขึ้นในคราแรกจะต้องสูญสิ้นกลายเป็นความว่างเปล่า

ทว่าด้วยวิธีการสืบพันธุ์ทางเชื้ออสุจินี้ (ในฉบับเก่าระบุว่า “ซึ่งยังคงดำเนินต่อไป”) สิ่งที่สูญเสียไปในตัวพ่อแม่จึงยังคงดำรงอยู่ในตัวลูก และสิ่งที่ดับสูญไปในตัวบิดาก็ยังคงอยู่ในตัวหลาน และดำเนินสืบเนื่องเช่นนี้ไปจนถึงวันแห่งการพิพากษาครั้งสุดท้าย เมื่อพระเยซูคริสต์จะทรงถวายอาณาจักรของพระองค์คืนแด่พระบิดาในสภาวะแห่งสันติ ปราศจากภยันตรายและการแปดเปื้อนด้วยบาปทั้งปวง เพราะเมื่อนั้นทุกการเกิดและการเสื่อมสลายจะยุติลง และธาตุทั้งหลายจะหยุดการแปรเปลี่ยนอย่างต่อเนื่อง เนื่องจากสันติสุขที่ปรารถนายิ่งจะบรรลุถึงและได้รับ และทุกสรรพสิ่งจะดำเนินมาถึงจุดสิ้นสุดและวาระสุดท้าย

ดังนั้น พ่อจึงขอบพระคุณพระเจ้าผู้ช่วยให้รอดและผู้คุ้มครองของพ่อด้วยเหตุผลอันชอบธรรมและสมควร ที่พระองค์ทรงทำให้พ่อได้เห็นวัยชราที่ล้านเลี่ยนของพ่อกลับมาผลิบานอีกครั้งในความเยาว์วัยของเจ้า เพราะเมื่อถึงเวลาตามพระประสงค์ของพระองค์ ผู้ทรงปกครองและบริหารทุกสรรพสิ่ง และวิญญาณของพ่อต้องละทิ้งที่พำนักอันมรณะนี้ พ่อจะไม่ถือว่าตนเองต้องตายไปเสียสิ้น แต่เป็นการย้ายจากที่หนึ่งไปยังอีกที่หนึ่ง เมื่อพิจารณาว่าในตัวเจ้าและโดยตัวเจ้านั้น พ่อยังคงดำรงอยู่ในรูปลักษณ์ที่มองเห็นได้ซึ่งมีชีวิตอยู่ในโลก ได้เยี่ยมเยียนและสนทนากับผู้มีเกียรติและมิตรสหายที่ดีของพ่อ ดังที่พ่อเคยปฏิบัติมา ซึ่งการสนทนาของพ่อนั้น แม้จะไม่ปราศจากบาป เพราะเราทุกคนล้วนเป็นผู้ล่วงละเมิด และจึงควรวิงวอนต่อพระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงเกียรติอยู่เสมอให้ทรงลบการล่วงละเมิดของเราออกไปจากความทรงจำของพระองค์ ทว่าด้วยความช่วยเหลือและพระคุณของพระเจ้า การกระทำของพ่อก็ปราศจากข้อตำหนิใดๆ ต่อหน้ามนุษย์ทั้งปวง

ดังนั้น หากคุณสมบัติทางจิตวิญญาณที่ข้ามีอยู่นั้นได้ฉายแสงอยู่ในตัวเจ้า เช่นเดียวกับที่ภาพลักษณ์อันสมบูรณ์แห่งร่างกายของข้ายังคงอยู่ในตัวเจ้า เจ้าจะได้รับการยกย่องจากมวลมนุษย์ว่าเป็นผู้พิทักษ์และขุมทรัพย์อันสมบูรณ์แห่งความเป็นอมตะของนามสกุลเรา แต่หากเป็นมิเช่นนั้น ข้าคงจะมีความสุขเพียงน้อยนิดที่ได้เห็นสิ่งนั้น เมื่อพิจารณาว่าส่วนที่ด้อยกว่าของข้า ซึ่งก็คือร่างกาย ได้สถิตอยู่ในตัวเจ้า ทว่าส่วนที่ดีที่สุด อันได้แก่จิตวิญญาณ ซึ่งเป็นสิ่งที่ทำให้นามของเรายังคงได้รับพรในหมู่มนุษย์ กลับเสื่อมทรามและผิดเพี้ยนไป ข้ามิได้กล่าวสิ่งนี้ด้วยความไม่ไว้วางใจในคุณธรรมของเจ้า ซึ่งข้าได้ทดสอบมาแล้วก่อนหน้านี้

แต่เพื่อกระตุ้นให้เจ้ามุ่งมั่นก้าวจากจุดที่ดีไปสู่จุดที่ดียิ่งขึ้น และสิ่งที่ข้าเขียนถึงเจ้าในยามนี้ มิใช่เพียงเพื่อให้เจ้าดำเนินชีวิตในวิถีแห่งคุณธรรม แต่เพื่อให้เจ้าปีติยินดีในการได้ใช้ชีวิตเช่นนั้นและได้เคยใช้ชีวิตเช่นนั้น และจงให้กำลังใจตนเองด้วยปณิธานเช่นเดียวกันนี้ในกาลข้างหน้า เพื่อการดำเนินงานและการบรรลุเป้าหมายอันสูงส่งนี้ เจ้าอาจจำได้โดยง่ายว่าข้ามิได้ละเว้นสิ่งใดเลย แต่ได้ช่วยเหลือเจ้าประหนึ่งว่าข้าไม่มีขุมทรัพย์อื่นใดในโลกนี้ นอกเสียจากที่จะได้เห็นเจ้าสักครั้งในชีวิต เป็นผู้ที่มีการศึกษาและมีความสำเร็จอย่างสมบูรณ์ ทั้งในด้านคุณธรรม ความซื่อสัตย์ และความกล้าหาญ ตลอดจนในความรู้ทางศิลปศาสตร์และความสุภาพชนทั้งปวง เพื่อที่จะทิ้งเจ้าไว้หลังความตายของข้า ให้เป็นดั่งกระจกเงาที่สะท้อนตัวตนของข้าผู้เป็นบิดา และหากเจ้ามิได้เลิศเลอหรือเป็นเช่นนั้นในความเป็นจริงตามที่ข้าปรารถนา ก็ขอให้เป็นเช่นนั้นในความปรารถนาของข้า

ทว่าแม้บิดาผู้ล่วงลับของข้าผู้มีความทรงจำอันเป็นสุข นามว่ากรังโกซิเยร์ จะได้ทุ่มเทความพยายามอย่างที่สุดเพื่อให้ข้าก้าวหน้าในความสมบูรณ์แบบและความรู้ทางการเมืองทุกประการ และแม้ว่าความอุตสาหะและการศึกษาของข้าจะสอดคล้องอย่างเต็มที่ หรือแม้กระทั่งเกินกว่าความปรารถนาของท่าน แต่ถึงกระนั้น ดังที่เจ้าคงเข้าใจดีว่า ในเวลานั้นมิได้เหมาะสมและเอื้อต่อการเรียนรู้ดังเช่นในปัจจุบัน และข้าก็มิได้มีครูผู้เก่งกาจมากมายดังเช่นที่เจ้ามี เพราะยุคสมัยนั้นช่างมืดมน ถูกบดบังด้วยเมฆหมอกแห่งความเขลา และอบอวลไปด้วยความทุกข์ระทมและหายนะของพวกกอธ ผู้ซึ่งทำลายวรรณกรรมอันดีงามทุกแห่งหนที่พวกเขาเหยียบย่างไป ซึ่งในยุคของข้านี้ ด้วยความเมตตาจากเบื้องบน สิ่งเหล่านั้นได้รับการฟื้นฟูให้กลับมามีความสว่างไสวและเกียรติยศดังเดิม

อีกทั้งยังมีการปรับปรุงและเพิ่มพูนความรู้ จนบัดนี้ข้าแทบจะไม่ได้รับอนุญาตให้เข้าเรียนในชั้นแรกของโรงเรียนไวยากรณ์สำหรับเด็กชายตัวน้อย—ข้าขอกล่าวว่า ข้า ผู้ซึ่งในวัยเยาว์เคยถูกยกย่องว่ามีความรู้มากที่สุดในยุคนั้น ซึ่งเป็นเรื่องที่สมเหตุสมผล—ซึ่งข้ามิได้กล่าวเพื่อโอ้อวดอย่างว่างเปล่า แม้ว่าข้าจะมีสิทธิ์ทำเช่นนั้นในการเขียนถึงเจ้าก็ตาม—ซึ่งเจ้าสามารถตรวจสอบได้จากคำกล่าวของมาร์คุส ทุลลิอุส ในหนังสือว่าด้วยวัยชรา และคำกล่าวของพลูตาร์คในหนังสือที่ชื่อว่า วิธีที่มนุษย์จะสรรเสริญตนเองโดยไม่ให้ผู้อื่นริษยา—แต่ข้ากล่าวเพื่อสร้างแรงผลักดันให้เจ้ามุ่งมั่นพยายามยิ่งขึ้นไปอีก

บัดนี้ จิตใจของมนุษย์ได้รับการขัดเกลาด้วยระเบียบวินัยทุกแขนง และศาสตร์โบราณที่เคยสูญสิ้นไปนานหลายยุคสมัยก็ได้ฟื้นคืนกลับมา บัดนี้ ภาษาทางวิชาการได้รับการฟื้นฟูให้บริสุทธิ์ดั่งเดิม ได้แก่ ภาษากรีก ซึ่งหากปราศจากภาษานี้แล้ว บุรุษย่อมละอายใจที่จะเรียกตนเองว่าผู้รู้ รวมถึงภาษาฮีบรู ภาษาอาหรับ ภาษาแคลเดียน และภาษาละติน อีกทั้งการพิมพ์ก็เป็นที่แพร่หลายในปัจจุบัน ซึ่งมีความสง่างามและถูกต้องแม่นยำจนมิอาจจินตนาการสิ่งที่ดีกว่านี้ได้ แม้ว่ามันจะถูกค้นพบในสมัยของข้าพเจ้าด้วยแรงบันดาลใจจากเบื้องบน เช่นเดียวกับการประดิษฐ์ปืนใหญ่ที่เกิดจากคำชี้แนะของปีศาจในทางตรงกันข้าม โลกทั้งใบเต็มไปด้วยผู้มีความรู้ เหล่าครูผู้ทรงวิชา และห้องสมุดอันมหึมา และสำหรับข้าพเจ้าแล้ว มันเป็นความจริงที่ว่าไม่ว่าในสมัยของเพลโต ซิเซโร หรือปาปินิอานุส ก็ไม่เคยมีความสะดวกในการศึกษาเล่าเรียนดังเช่นที่เราเห็นในทุกวันนี้ และนับจากนี้ไป ผู้ใดที่คิดจะปรากฏตัวในที่สาธารณะหรือเข้าสังคม หากมิได้ผ่านการขัดเกลาอย่างดีในโรงหล่อของมิเนอร์วา ย่อมมิอาจทำได้ ข้าพเจ้าเห็นว่าแม้แต่พวกโจร เพชฌฆาต โจรสลัด คนรินเหล้า คนดูแลม้า และผู้คนที่ต่ำต้อยที่สุดในสังคม บัดนี้กลับมีความรู้มากกว่าเหล่าด็อกเตอร์และนักเทศน์ในสมัยของข้าพเจ้าเสียอีก

ข้าพเจ้าควรจะกล่าวอย่างไรดี? แม้แต่สตรีและเด็กๆ ก็ยังใฝ่หาคำสรรเสริญและวิถีแห่งการเรียนรู้ที่สูงส่งดุจสรวงสวรรค์นี้ ทว่าด้วยเหตุนี้ ในวัยที่ข้าพเจ้าเป็นอยู่ในขณะนี้ ข้าพเจ้าจึงถูกบีบให้ต้องเรียนภาษากรีก ซึ่งข้าพเจ้ามิได้ดูแคลนมันเหมือนดังที่เคโตทำ แต่เพียงเพราะในวัยเยาว์ข้าพเจ้าไม่มีเวลาว่างพอจะทุ่มเทให้กับการศึกษานั้น และข้าพเจ้ามีความยินดีอย่างยิ่งในการอ่านจริยศาสตร์ของพลูทาร์ค บทสนทนาอันรื่นรมย์ของเพลโต บันทึกโบราณสถานของพาวซาเนียส และประวัติศาสตร์โบราณของอาเธเนียส ในขณะที่เฝ้ารอชั่วโมงที่พระผู้สร้างจะเรียกข้าพเจ้าและบัญชาให้ข้าพเจ้าจากโลกนี้และการจาริกอันชั่วคราวนี้ไป

ดังนั้น ลูกเอ๋ย พ่อขอเตือนให้เจ้าใช้ช่วงวัยเยาว์ให้เกิดประโยชน์สูงสุดเท่าที่เจ้าจะทำได้ ทั้งในการศึกษาและในคุณธรรม เจ้าพำนักอยู่ที่ปารีส ที่ซึ่งตัวอย่างอันน่าเลื่อมใสของบุรุษผู้กล้าหาญมากมายจะช่วยปลุกเร้าจิตใจของเจ้าให้กระทำกิจการอันห้าวหาญ และเจ้ายังมีเอพิสเตมอนผู้ทรงความรู้เป็นครูและผู้ชี้แนะ ซึ่งเขาสามารถสั่งสอนเจ้าในด้านศิลปะและวิทยาการต่างๆ ผ่านเอกสารและคำสอนที่มีชีวิตชีวาของเขา

พ่อตั้งใจและจะให้เป็นเช่นนั้น คือเจ้าต้องเรียนรู้ภาษาต่างๆ ให้แตกฉาน ประการแรกคือภาษากรีก ดังที่ควินทิลเลียนต้องการ ประการที่สองคือภาษาละติน และจากนั้นคือภาษาฮีบรู เพื่อเห็นแก่พระคัมภีร์อันศักดิ์สิทธิ์ ตามด้วยภาษาแคลเดียนและภาษาอาหรับเช่นกัน และขอให้เจ้าฝึกฝนลีลาการเขียนภาษากรีกโดยเลียนแบบเพลโต และภาษาละตินตามแบบซิเซโร อย่าให้มีประวัติศาสตร์เล่มใดที่เจ้ามิได้จดจำไว้ในใจ ซึ่งในการบรรลุเป้าหมายนี้ หนังสือด้านจักรวาลวิทยาจะช่วยส่งเสริมและเกื้อกูลเจ้าได้มาก

ส่วนศิลปศาสตร์อย่างเรขาคณิต เลขคณิต และดนตรี พ่อได้ให้เจ้าได้ลิ้มลองบ้างแล้วเมื่อครั้งเจ้ายังเล็ก ไม่เกินห้าหรือหกขวบ จงศึกษาเรื่องเหล่านี้ต่อไป และเรียนรู้ส่วนที่เหลือหากเจ้าสามารถทำได้ สำหรับดาราศาสตร์ จงศึกษากฎเกณฑ์ทั้งหมดของมัน อย่างไรก็ตาม จงละเว้นการพยากรณ์และโหราศาสตร์เชิงตุลาการ รวมถึงศิลปะของลัลลิอุส เพราะสิ่งเหล่านั้นมิใช่อะไรเลยนอกจากการใช้ในทางที่ผิดและความไร้สาระ ส่วนกฎหมายแพ่งนั้น พ่ออยากให้เจ้าท่องจำตัวบทให้ขึ้นใจ แล้วจึงนำไปพิจารณาเปรียบเทียบกับหลักปรัชญา

บัดนี้ ในเรื่องของการทำความเข้าใจในสรรพสิ่งแห่งธรรมชาติ ข้าอยากให้เจ้าศึกษาเรื่องนี้อย่างละเอียดถี่ถ้วน จนกระทั่งไม่มีทะเล แม่น้ำ หรือน้ำพุใดที่เจ้าไม่รู้จักปลาในนั้น รวมถึงนกทุกชนิดในอากาศ พุ่มไม้และต้นไม้ทุกสายพันธุ์ไม่ว่าจะในป่าหรือในสวน สมุนไพรและดอกไม้ทุกชนิดที่เติบโตบนผืนดิน โลหะนานาชนิดที่ซ่อนตัวอยู่ในส่วนลึกของโลก ตลอดจนความหลากหลายของอัญมณีล้ำค่าที่พบเห็นได้ในดินแดนตะวันออกและทางใต้ของโลก อย่าให้สิ่งใดในบรรดาสิ่งเหล่านี้รอดพ้นสายตาเจ้าไปได้

จากนั้นจงอย่าละเลยที่จะศึกษาตำราของแพทย์ชาวกรีก ชาวอาหรับ และชาวละตินอย่างระมัดระวังที่สุด โดยไม่ดูแคลนเหล่านักทัลมุดและนักคาบาลา และจงสร้างความรู้ที่สมบูรณ์เกี่ยวกับโลกอีกใบที่เรียกว่าจุลจักรวาล ซึ่งก็คือมนุษย์ ผ่านการชำแหละร่างกายบ่อยครั้ง และในบางชั่วโมงของวัน จงอุทิศจิตใจให้กับการศึกษาพระคริสตธรรมคัมภีร์ เริ่มจากพันธสัญญาใหม่ในภาษากรีก พร้อมด้วยจดหมายฝากของเหล่าอัครสาวก และตามด้วยพันธสัญญาเดิมในภาษาฮีบรู สรุปสั้นๆ คือ ข้าอยากเห็นเจ้าเป็นดั่งหุบเหวและบ่อลึกที่ไร้ก้นบึ้งแห่งความรู้ เพราะนับจากนี้ไป เมื่อเจ้าเติบโตขึ้นและกลายเป็นชายเต็มตัว เจ้าจะต้องละทิ้งความสงบและการพักผ่อนจากการศึกษา เจ้าต้องเรียนรู้ศิลปะแห่งอัศวิน การสงคราม และการฝึกหัดในสนามรบ เพื่อที่จะปกป้องบ้านของข้าและมิตรสหายของเราได้ดียิ่งขึ้น และเพื่อช่วยเหลือและคุ้มครองพวกเขาในทุกความต้องการจากการรุกรานและการโจมตีของผู้ชั่วร้าย

ยิ่งไปกว่านั้น ข้าปรารถนาให้เจ้าทดสอบในเร็ววันนี้ว่าเจ้าได้รับประโยชน์เพียงใด ซึ่งเจ้าจะทำได้ดีที่สุดด้วยการโต้แย้งวิทยานิพนธ์และข้อสรุปในทุกศาสตร์ต่อหน้าสาธารณชนกับทุกคน และด้วยการคลุกคลีกับเหล่าผู้ทรงความรู้ ทั้งในปารีสและที่อื่นๆ แต่เนื่องจากดังที่กษัตริย์โซโลมอนผู้ปราชญ์ได้กล่าวไว้ว่า ปัญญาไม่อาจเข้าสู่จิตใจที่มุ่งร้าย และความรู้ที่ปราศจากมโนธรรมนั้นเป็นเพียงความพินาศของดวงวิญญาณ จึงเป็นหน้าที่ของเจ้าที่จะต้องรับใช้ รัก และยำเกรงพระเจ้า และฝากความคิดและความหวังทั้งหมดไว้กับพระองค์ และยึดมั่นในพระองค์ด้วยความศรัทธาที่ก่อตัวขึ้นจากความรัก เพื่อที่เจ้าจะได้ไม่ถูกพรากจากพระองค์ด้วยบาปของเจ้า จงระแวดระวังการล่อลวงของโลก อย่าตั้งใจไว้กับความว่างเปล่า เพราะชีวิตนี้เป็นสิ่งชั่วคราว

แต่พระวจนะของพระเจ้าดำรงอยู่ชั่วนิรันดร์ จงมีน้ำใจต่อเพื่อนบ้านทุกคน และรักพวกเขาเหมือนรักตนเอง จงให้ความเคารพครูอาจารย์ หลีกเลี่ยงการสนทนากับผู้ที่เจ้าไม่อยากเป็นเหมือน และอย่ารับพระคุณที่พระเจ้าประทานให้แก่เจ้าอย่างเปล่าประโยชน์ และเมื่อเจ้าเห็นว่าเจ้าได้รับความรู้ทั้งหมดที่พึงจะได้รับในส่วนนั้นแล้ว จงกลับมาหาข้า เพื่อที่ข้าจะได้เห็นเจ้าและให้พรแก่เจ้าก่อนที่ข้าจะตาย ลูกเอ๋ย ขอสันติและพระคุณของพระผู้เป็นเจ้าจงสถิตอยู่กับเจ้า อาเมน

จากบิดาของเจ้า การ์กังทูอา

จากยูโทเปีย วันที่ 17 มีนาคม

เมื่อได้รับและอ่านจดหมายเหล่านี้แล้ว ปันตากรูเอลก็ฮึดสู้ขึ้นมา เขามีความกล้าหาญครั้งใหม่ และถูกจุดประกายด้วยความปรารถนาที่จะก้าวหน้าในการศึกษามากกว่าที่เคยเป็นมา จนหากท่านได้เห็นว่าเขาตรากตรำเพียงใด และก้าวหน้าในการเรียนรู้อย่างไร ท่านคงจะกล่าวว่าความกระตือรือร้นของจิตวิญญาณเขาท่ามกลางตำรานั้นเปรียบเสมือนไฟกองใหญ่ในดงไม้แห้ง ซึ่งช่างว่องไว ทรงพลัง และไม่รู้จักเหน็ดเหนื่อย